Edebi ve Sanatsal Tercüme

Edebi tercüme, roman, öykü, şiir, tiyatro ve senaryo gibi eserlerin başka dile aktarılmasıdır. İyi bir edebi çeviri, eserin ilk okurunda bıraktığı etkiyi yeni okurunda da kurar. Yazarsanız, yayınevinde çalışıyorsanız veya bir kültür projesi yürütüyorsanız eserin türünü, uzunluğunu, hedef dili ve yayın planını Ziya Tercüme'ye gönderin. Hak durumunu ve çalışma biçimini birlikte konuşalım.

Edebi tercümede eser türleri

• Roman ve öykü: Kitap çevirisinde asıl zorluk uzun soluktur. Karakterlerin sesi, yer adları ve tekrar eden ifadeler ilk sayfadan son sayfaya tutarlı kalmalıdır.
• Şiir: Ölçü, ses ve imge çoğu zaman aynı anda taşınamaz. Şiir çevirisinde hangisine öncelik verileceği baştan konuşulur.
• Tiyatro ve senaryo: Replikler okunmak için değil söylenmek için yazılır. Senaryo çevirisinde karakterin konuşma tarzı, ritim ve sahne açıklamaları birlikte düşünülür.
• Çocuk kitabı: Yaş grubu, sesli okuma ritmi ve metnin resimle uyumu belirleyicidir. Tekerleme ve şarkılar çoğunlukla uyarlama ister.
• Sanat metinleri: Sergi metni, sanatçı biyografisi ve küratör yazısı alanın yerleşik terimleriyle çevrilir. Basılı sergi kitapçığında sayfa düzeni de işin parçasıdır, bu konuda katalog ve broşür tercümesi sayfamız yol gösterir.

Edebi çeviri neden ayrı bir iştir?

Bir sözleşmede terim doğruysa işin büyük bölümü tamamdır. Edebi metinde ise ton, ritim, ironi, ağız özellikleri ve yazarın bilerek bıraktığı belirsizlik de çevrilir. Deyimler kelime kelime aktarılırsa anlam kaybolur. Kültüre özgü bir yemek, bayram veya hitap biçimi için dipnot mu, açıklama mı, yerli bir karşılık mı seçileceği, yazar ya da yayınevi ile konuşulması gereken bir karardır. Bu yüzden çevirmenin hedef dilde iyi yazması, kaynak dili iyi bilmesi kadar belirleyicidir.

Telif hakkı: Çeviriye başlamadan önce

Türk hukukunda tercümeler işlenme eser sayılır (5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu, m.6). Bir eseri işleyerek ondan yararlanma hakkı ise yalnız eser sahibine aittir (m.21). Yani koruma süresi devam eden bir eseri çevirip yayımlamak için hak sahibinden izin gerekir. Mali haklara dair sözleşmelerin yazılı olması ve hakların ayrı ayrı gösterilmesi şarttır (m.52).

• Koruma süresi: Eser sahibinin yaşadığı süre boyunca ve ölümünden itibaren 70 yıl devam eder (m.27). Eser başka ülkede yayımlanacaksa o ülkenin kuralları ayrıca kontrol edilmelidir.
• Eski çeviriler: Koruması bitmiş bir klasikte bile başkasının yaptığı çeviri ayrı bir eserdir. Çevirinin sahibi, asıl eser sahibinin hakları saklı kalmak şartıyla onu çeviren kişidir (m.8). Eski bir çeviriyi düzeltip yeniden basmak bu yüzden izin gerektirebilir.
• Yayında gösterim: Çevirinin nüshalarında asıl eser sahibinin adı belirtilir ve eserin bir çeviri olduğu açıkça gösterilir (m.15).
• Kendi kitabınız: Yazarsanız yayınevinizle yaptığınız sözleşmeye bakın. Çeviri hakkını devrettiyseniz izin yayınevinden alınır.

Bu bölüm genel bilgidir, hak devri ve sözleşme için bir hukukçuya danışın. İzni almak çoğunlukla eseri yayımlayacak tarafın işidir.

Yayınevi süreci nasıl işler?

Yabancı bir eser Türkçeye çevrilecekse yayınevi önce yabancı yayıncı veya edebiyat ajansıyla çeviri hakkı için anlaşır. Çevirmen belirlenir, teslimden sonra metin editör ve düzeltmenin elinden geçer, ardından dizgiye gider.

Türkçe bir eser yurt dışına açılacaksa sıra değişir. Yazar veya temsilcisi yabancı yayınevine çoğunlukla önce eserin özetini ve örnek bölüm çevirisini sunar. Eser kabul görürse hak sözleşmesi yapılır ve tam çeviriye geçilir. Kültür ve Turizm Bakanlığı'nın TEDA programı Türk edebiyatı eserlerinin çeviri ve yayımını destekler. Başvuruyu yazar değil yayınevi yapar, kimlerin başvurabileceğini ve güncel şartları programın sayfasından kontrol edin.

Deneme çevirisi ve çalışma adımları

Uzun bir esere doğrudan tüm metinle başlamak risklidir. Birkaç sayfalık deneme çevirisi, tonun yazara veya yayınevine uyup uymadığını baştan gösterir, karakter adları ve dipnot kullanımı gibi kararları da netleştirir. Deneme çevirisinin yapılıp yapılamayacağı esere ve dile göre değişir, teklif aşamasında netleşir.

1. Eser bilgisi: Tür, uzunluk, diller, hedef okur ve yayın planı paylaşılır.
2. Hak durumu: İznin kimde olduğu ve çevirinin nerede yayımlanacağı konuşulur.
3. Üslup: Örnek bölüm üzerinden ton ve temel kararlar belirlenir.
4. Çeviri: Metin çevrilir, yazara veya editöre sorulacak noktalar not edilir.
5. Okuma: Çeviri bütün olarak okunur, yazar veya yayınevi notları işlenir.
6. Teslim: Son metin, yayınevinin çalışabileceği dosya olarak teslim edilir.

Yeminli ve akademik çeviriden farkı

Yayımlanacak bir romanın noter onayına ihtiyacı yoktur, burada ölçü okurun deneyimidir. Bir kuruma sunulacak belgeler ise yeminli tercüme kapsamına girer. Tez, makale ve bilimsel kitaplarda terim doğruluğu ve kaynak gösterimi öne çıktığı için akademik tercüme daha doğru başlangıçtır.

Edebi tercümede ücret ve süre

İki kitap aynı uzunlukta olsa bile dil yoğunluğu çok farklı olabilir, bu yüzden tek bir ücret veya süre söylenemez. Hesabı metnin uzunluğu, dil çifti, eserin türü, üslubun zorluğu, araştırma gerektiren göndermeler, editör okuması isteyip istemediğiniz ve teslim tarihi belirler. Şiir kısa görünür, ama satır başına en çok emek isteyen türlerdendir. Edebi metin aceleyi kaldırmadığı için takvimi yayın planına göre baştan konuşmak gerekir.

Sık yapılan hatalar

• Hakları almadan çeviriye başlamak: Yayın izni çıkmazsa emek ve para boşa gider.
• Makine çevirisini yayın metni saymak: Üzerinden geçmek çoğu zaman yeniden yazmaya döner.
• Önceki ciltleri paylaşmamak: Seri kitaplarda eski çeviri görülmezse adlar ve terimler değişir.

Eserinizden birkaç sayfa ve yayın planınızla teklif isteyebilirsiniz. Yayımlanmamış metinler için kurumsal işlerde gizlilik sözleşmesi yapılabilir.

Resmî kaynaklar

• 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu
• Kültür ve Turizm Bakanlığı, TEDA nedir?